سد کمال خان یکی از پروژه های آبی و برقی افغانستان است که بیشتر آن خاکی است و در 90 کیلومتری جنوب شرق زرنج افغانستان و 80 کیلومتری مرز ایران ساخته شده است. ساخت سد کمال خان از سال 1345 شروع شد اما به دلایلی از جمله حمله آمریکا و شوروی به افغانستان، سال ها نیمه کاره رها شد تا این که در سال 1390 مجددا ساخت آن کلید خورد و در نهایت به بهره برداری رسید. سد کمال خان 16 متر ارتفاع و 52 میلیون متر مکعب گنجایش ذخیره آب دارد.
مشکلات زیست محیطی زیادی در فرودست رود هیرمند و دریاچه هامون در سیستان و بلوچستان در پی جلوگیری از جاری شدن رود هیرمند به سوی ایران توسط حاکمان افغانستان پس از جدایی هرات از ایران در سال 1857 به وجود آمده است. به همین دلیل موضوع حق آب ایران از رود هیرمند از دیرباز دغدغه سیاستمداران و کشاورزان ایرانی می باشد. این سد محل اختلاف ایران و افغانستان شده است: به دلیل کاهش آبگیری دریاچه هامون. علاوه بر سهم ایران از رودخانه هیرمند، ورود سیلاب های اطراف به ویژه در دشت افغانستان با احداث این سد به دریاچه متوقف می شود.
معاهدات بسیاری بین ایران و افغانستان برای تامین آب دریاچه هامون بسته شده است که البته این معاهدات گاه به گاه توسط دولت های افغانستان زیر پاگذاشته شده است. در قراردادی که سال 1351 میان دو کشور امضا شد حق آبه ایران 26 متر مکعب در هر ثانیه بود که به سیستان و بلوچستان و دریاچه هامون می رسید. در حالی که این قرارداد همچنان وجود دارد، در دهه های اخیر به دلایل مختلفی عملی نشده است. از جمله این دلایل می توان خشکسالی، نبود دولت پایدار و قدرتمند در افغانستان و تغییر مسیر رود هیرمند اشاره کرد. خشک شدن دریاچه هامون نیز از اواخر 1370 شمسی با کاهش بارندگی و استفاده های بی رویه از آب آن منجر به کاهش ورودی آب به ایران شده است.
ادعاها و گزارشات زیادی درمورد درگیری های بین این دو کشور وجود دارد که در زیر بخشی از خبرگذاری های خارجی جمع آوری شده است.
"در حالی که سد کمال خان در حال تکمیل مخزن خود است، محمد اشرف غنی رئیس جمهور افغانستان اعلام کرد که افغانستان دیگر آب «اضافی» را به صورت رایگان به ایران نمی دهد و از این پس آب را در ازای نفت به ایران می فروشد. سعید خطیب زاده، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در واکنش به اظهارات رئیس جمهور غنی گفت که سهم ایران از آب رودخانه هیرمند روشن است و دولت افغانستان باید به توافقنامه پایبند باشد.
خطیب زاده گفت: سهم آب رودخانه هیرمند از نظر قانونی مشخص شده است و طبق قرارداد سال 1972 بین دو کشور که در مجلس قانونگذاری آنها به تصویب رسیده است، سهم هر کشور مشخص است.
کمیسیون دلتا که در سال 1972 بین ایران و افغانستان تشکیل شد، تصمیم گرفت که سهم ایران از رودخانه هیرمند 26 متر مکعب در ثانیه باشد. اما موضوع آب از آن زمان تاکنون هر دهه یک منبع مناقشه بین دو کشور بوده است. با وجود این اظهارنظرها و اختلاف نظرها، رییس جمهور غنی در مراسم افتتاحیه سد کمال خان، اقتصاد ایران و افغانستان را مکمل یکدیگر دانست و اعلام کرد که در حال مذاکره با دولت ایران است. حسن روحانی رئیس جمهور سابق ایران در کنفرانسی در سال ۱۳۹۶ به ساخت سدها در افغانستان اشاره کرد و آنها را عامل خشک شدن دریاچه هامون در استان مرزی شرق سیستان و بلوچستان دانست."
تنش ایران و افغانستان بر سر سد کمال خان
توسط سخی خالد در 30 ژانویه 2022
مناقشه بر سر حق آبه هیرمند یک تنش طولانی مدت بین افغانستان و ایران است که گاهی اوقات تشدید می شود. با قدرت گرفتن طالبان، تنش ها دوباره بالا گرفته است. اخیرا ساکنان سیستان و بلوچستان ایران در اعتراض به بستن سد کمال خان در منطقه مرزی زابل تظاهرات کردند. ویدئوهایی که منتشر شده است، شهروندان ایرانی را نشان می دهد که از مقامات دولتی به رهبری طالبان خواستند که سد کمال خان را که از آن مخزن آب هلمند ساخته می شود، بازگشایی کنند.
یک خبرنگار محلی گفت که این اعتراض ابتدا متشنج بود و تاکید کرد که نیروهای مرزی ایران و طالبان در آماده باش هستند. اما پس از چندین تیراندازی بی هدف، اوضاع به حالت عادی بازگشت. خبرگزاری صدا و سیما به نقل از معاون امنیتی وزارت کشور این تجمع را غیرقانونی خواند و تاکید کرد با افرادی که مرتکب اقدامات غیرقانونی شده اند به شدت برخورد خواهد شد.
اعتقاد برخی فعالان مدنی و سیاسی این است که در شرایط کنونی افزایش تنش بین دو کشور به نفع دو کشور نیست. محمد صدیق عاطف، فعال مدنی،تاکید می کند که دو کشور موضوع حق آبه را از طریق گفتگو حل کنند. اگرچه تجمعات در ترمینال مالک، نقطه مرزی افغانستان و ایران، لغو شده است و تنش مرزی وجود ندارد، اما دولت به رهبری طالبان تاکنون در این مورد اظهار نظر نکرده است. بر اساس قرارداد 1972 بین دولت ایران و دولت وقت افغانستان، ایران بخشی از حقوق رودخانه هیرمند را در اختیار دارد. به گفته مقامات ایرانی، چند روز پیش، طالبان سد کمال خان را به روی ایران باز کردند زیرا باران های فصلی جاری شد. اما پس از بسته شدن مجدد، شهروندان ایرانی در آن سوی مرز دست به اعتراض زدند. رابطه ایران با همسایگان شرقی خود، افغانستان و پاکستان، از زمان تسلط طالبان در افغانستان که به طور قابل توجهی چشمانداز ژئوپلیتیک منطقه را تغییر داده، اهمیت ویژهای پیدا کرده است.
در ماه ژانویه، وزیر امور خارجه طالبان برای اولین دیدار رسمی خود با رهبران ایران به تهران سفر کرد. هدف او به رسمیت شناختن دیپلماتیک و در عین حال تاکید بر اینکه افغانستان تحت حاکمیت طالبان هیچ تهدیدی برای ایران ندارد، بود. از سوی دیگر، ایران از دولت طالبان میخواهد که اقداماتی را انجام دهد که نگرانیهای ایران را در حوزههای سیاسی، مذهبی و آبی برآورده کند. ایران از طالبان میخواهد که به معاهده آب 1973 در مورد جریان رودخانه هیرمند پایبند باشد و سد کمال خان را باز نگه دارد. آب رودخانه هیرمند تغذیه تالاب هامون در استان سیستان و بلوچستان ایران است. این تالابها در تمام جنبههای زندگی در منطقه مرکزی موثر هستند و به دلیل تغییر اقلیم و مدیریت ضعیف آب به تدریج در حال خشک شدن هستند. در حال حاضر ناآرامی ها و خشونت های قابل توجهی در استان سیستان و بلوچستان با حملات گروه های شورشی سنی رخ داده است، بنابراین جلوگیری از جریان رودخانه هیرمند می تواند ناآرامی های سیاسی را تشدید کند.
به گزارش ایسنا به نقل از خبرگزاری افغان ایرکا، سید حسن مرتضوی، معاون سفارت ایران در کابل از باز شدن دریچههای بند سد کمالخان توسط افغانستان و جاری شدن آب به سمت مرزهای جمهوری اسلامی ایران خبر داد.
وی افزود: با رایزنیهای ایران با افغانستان در سفر امیرخان متقی سرپرست وزارت خارجه طالبان به تهران و ادامه این مذاکرات با مسئولین طالبان در افغانستان، روسای این گروه دستور بازگشایی دریچههای بند کمالخان را صادر کردند.
منابع:
https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2022/03/23/feature-02
https://old.iranintl.com/en/iran-in-brief/iran-afghanistan-water-conflict-reignites-kamal-khan-dam
https://8am.af/eng/iran-afghanistan-tension-over-kamal-khan-dam/
https://agsiw.org/uneasy-relations-geopolitical-challenges-for-iran-on-its-eastern-border/
