معرفی سایت انزلی
مرداب انزلی در بخش غربی دشتهای دلتایی وسیع اطراف شهر رشت در جنوب غربی منطقه خزر قرار دارد. شهر بندرانزلی در دهانه تالاب اصلی مرداب قرار دارد. این سایت که شامل مرداب سیاهکشیم (37 درجه و 24 دقیقه شمالی 49 درجه و 22 دقیقه شرقی، 6700 هکتار) است، شامل یک تالاب بزرگ، کم عمق و آب شیرین است که توسط چندین رودخانه سرچشمه از رشته کوه های البرز به سمت جنوب تغذیه میشود و از آن جدا میشود. دریای خزر توسط یک سد شنی به عرض حدود 1 کیلومتر، با علفزار باز، بوتههای پونیکا و پوشش گیاهی تپههای ماسهای. تالاب در اواسط راه در طول خود از طریق کانال باریکی که در کنار بندر شلوغ ماهیگیری انزلی مرداب قرار دارد به دریای خزر میریزد. بخش اعظم مرکز و شرق مرداب از تودههای وسیع فراگمیت (تا ارتفاع 6 متر) پشتیبانی میکند در حالی که بخش غربی عمدتاً آبهای آزاد است. حوضه نیمه محصور رود اسفند (مرداب سیاهکشیم) در جنوب غربی تقریباً به طور کامل پوشیده از نیزارهای متراکم است. منطقه تالاب دائمی توسط کمربند وسیعی از چمنزارهای سیلابی و آببندان (آببندانهای کم عمق که آب را برای استفاده تابستانی در آبیاری نگه میدارند) احاطه شده است. این تالابهای فصلی عمدتاً از غرب، جنوب و شرق با زمینهای قابل کشت همسایه هستند. سلکه آببندان (37 درجه و 24 دقیقه شمالی 49 درجه و 29 دقیقه شرقی، 360 هکتار) در حاشیه جنوبی مرداب اصلی واقع شده است و شامل 360 هکتار باتلاق کم عمق آب شیرین و علفزارهای پرآب با نیزارهای بلند در شمال و زمینهای زراعی است. تالاب توسط یک خاکریز کم احاطه شده است و در ابتدا به عنوان یک حوضچه ذخیره آب و منطقه شکار اردک ایجاد شده است. سایر باتلاقهای کم عمق مشابه در امتداد لبه جنوبی مرداب و اطراف انتهای شرقی آن همچنان به عنوان ذخیره گاه خصوصی برای شکار اردک نگهداری میشوند. مناطق آب آزاد از بسترهای وسیع نیلوفر آبی Nelumbium maciferum و رشد بسیار غنی دیگر گیاهان شناور و غوطهور از جمله Lemna، Potamogeton، Hydrilla، Myriophyllum و Ceratophyllum پشتیبانی میکنند. باتلاق ها و علفزارهای سیل در جنوب از پوشش گیاهی مشابهی با افزودن Trapa natans، Juncus و Carex پشتیبانی میکنند. مرداب یک منطقه تخم ریزی و نهالستان بسیار مهم برای گونههای مهم اقتصادی در شیلات دریای خزر است و همچنین از یک شیلات محلی اصلی پشتیبانی میکند. شکار اردک از جمله فعالیتهای مهم در فصل زمستان است که هم شکار ورزشی و هم شکار بازار برای فروش در بازارهای محلی و صادرات به تهران را شامل میشود. بسیاری از آببندان اطراف مرداب در زمستان به عنوان منطقه شکار اردک اداره میشود. شکارچیان اردک از تکنیک سنتی خیرهکننده و توری استفاده میکنند. در جای دیگر مرداب، شکار با تفنگ ساچمهای است. مناطق حفاظت شده در مالکیت عمومی است.
كاركردهاي تالاب انزلي
كشور ايران به ويژه استان گيلان داراي عرصههاي بـسيار غنـي از نظـر بـومشـناختي اسـت كـه ميتوان به مهمترين آنها يعني تالاب انزلي اشاره كرد كـه اهميـت بـينالمللـي بـالايي دارد. تالاب انزلي نه تنها براي مردم ساكن در حاشيه آن، بلكه براي تمام گيلان و بـراي همـه ايـران، ذخيرهگاه زيستمحيطي و مأمن بيشترين تعداد پرندگان مهاجر، آبزيان بيشمار و بستر تخمريزي انواع ماهيان درياي مازندران است.
تالاب انزلي يكي از قطبهاي بومگردي در استان گيلان است و تأثير عمدهاي بر آب و هواي محلي، زيست پرندگان و آبزيان و اقتصاد حاشيهنشينان دارد. به علاوه به علت شرايط خاص خـود از ديدگاه جهانگردي و گردشگري، يكي از جاذبههاي مهم كشور ايران به شـمار مـيرود. تـالاب انزلي با جزاير متعدد، نظير جزيره شهيد بهشتي، چشمانداز بسيار زيبايي دارد كـه مـشتاقان بـه طبيعت را به خود جلب ميكند.
چالشهاي زيست محيطي عمده تالاب انزلي
باوجود اينكه تالاب انزلي كاركردها و اهميت فراواني براي جوامع محلي و نيز بـراي كـل كـشور دارد، اين زيستبوم، همچون ساير سرزمينهاي تالابي در جهان، قرباني استفاده نادرست شـده و وضعيتاش به نحوي است كه برخـي، روزگـار تـالاب انزلـي را در اغمـاي پـيش از مـرگ تلقـي كردهاند. بحران تالاب انزلي بيش از آنكه ناشي از عوامل طبيعي باشد، از فعاليـتهـاي انـساني و توسعه شهري سرچشمه ميگيرد. در ذيل به برخي از اين چالشهاي زيستمحيطـي عمـده كـه گريبانگير حوزه تالاب انزلي شده، پرداخته خواهد شد.
- ورود انواع آلايندهها به تالاب انزلي
وضعيت تالاب انزلي در طي دهههاي گذشته در اثر ورود پسابهاي شهري، صـنعتي و روسـتايي به سمت بحراني شدن پيش رفته است. به طور كلي اين عقيده وجود دارد كه آلودگيهـاي وارده به تالاب، تأثيرات ناگواري بر محيط زيست آن ميگذارد.
منازل مسكوني بدون رعايت حريم تالاب در مجاورت روگاههـاو آبراههاي اصلي ساخته شدهاند. در چنين آبهايي ميزان اكسيژن محلول در آب در حـدود 200 است كه با اكسيژن فاضلاب خام مشابه است. در طي تجزيه مواد آلـي، اكـسيژن محلـول در آب كاهش يافته و همين امر موجب ميشود كه تغييراتي در روند توزيع و پراكنش گونههاي ماهي در منطقه ايجاد شود كه نسبت به آلودگي مقاوماند.
مقادير زيادي زباله (مواد زايد جامد و آلوده كننده) نيز در حوزه تالاب تخليـه مـيشـود. مقـدار زبالهاي كه به رودخانههاي حوزه تالاب تخليه ميشود، نز ديك به 5 تن در نفر تخمين زده شـده است. چنين زبالههايي اغلب حاوي مواد شيميايي خطرناك است و براي چشمانداز تـالاب، مـضراست. مواد سمي زبالهها ميتواند مستقيماً بر نباتات و حيوانات تالاب، تأثير منفي بگذارد.
- نوسانات سطح آب درياي مازندران
نوسانات سطح آب درياي مازندران در اثر تغييرات اقليمي، پيامدهاي زيستمحيطي و اجتمـاعي ـ اقتصادي زيان آوري خواهد داشت. ازآنجاكه 10% جمعيت دنيا (634 ميليون نفر) در مناطق پـست ساحلي زندگي ميكنند، اين نوسانات، بسياري از جوامع ساحلي را مجبور بـه تـرك منـازل خـود ميكند. بر اساس تحليل دادههاي دريافتي، سال آبي 75ـ1374، حداكثر تراز آب دريا را در طي دهههاي 60 و 70 شمسي نشان ميدهد درحالي كـه تـا انتهـاي سـال آبـي 91ــ 1390، دريـاي مازندران، نزديك به 80 سانتيمتر كاهش تراز آب داشت. بر اساس تحليل دادههـاي دريـافتي از ايستگاههاي ترازسنجيِ مستقر در بندر انزلـي، بنـدر نوشـهر، بنـدر صـدرا (نكـا ) و بنـدر تـركمن(آشوراده)، ميانگين تراز آب درياي مازندران در سال آبي 92ـ1391 برابر 26/59- متر اسـت كـه نسبت به سال آبي قبل، چهار سانتيمتر و نسبت به سه سال قبل، 34 سانتيمتـر كـاهش نـشان ميدهد. بر اساس تخمينهاي برنامه محيطزيست مازندران، وابسته به برنامه توسعه سـازمان ملل متحد، گرم شدن زمين، باعث خواهد شـد تـا سـال 1395، آب دريـاي مازنـدران بـه ميـزان20ـ120 سانتيمتر در سواحل ايران بالا بيايد. حساسيت مناطق ساحلي نسبت به نوسانات سـطح آب درياي مازندران، بحران بزرگي در شمال ايران شده است. طي بررسيهاي انجام شده، تـالاب انزلي يكي از عمده مناطقي است كه در اثر اين نوسانات، حيات خود را در خطر ميبيند.
نوسانهاي آب در تالاب انزلي و زمينهاي حاشيهاي آن، با نوسانهاي آب درياي مازندران و سيلابهاي فصلي بالادست، ارتباط مستقيم دارد. تالاب انزلي بـه دليـل محـدوديت در عمـق و ارتفاع، نسبت به بالا آمـدن آب، حـساس اسـت. بالا آمـدن آب دريـاي مازنـدران، نـه تنهـا باعـث آب گرفتگي مناطق پست ساحلي خواهد شد، بلكه سطوح مختلـف شـن و رسـوبات، بخـشهـاي وسيعي را در بر خواهد گرفت. ورود آب درياي مازندران، باعث افزايش رسوبگذاري، فرسـايش سواحل كناري و تغيير در شرايط بومشناختي تالاب انزلي ميشود.. اثـرات بالا آمـدن آب دريـاي مازندران، بستگي به موضعنگاري (توپوگرافي) منطقه و مناطق تحـت اسـتفاده دارد و منجـر بـه تغيير در سطح آبهاي زيرزميني، تغيير در تركيب گونههاي گياهي و جايگزيني آنهـا و كـاهش محيطهاي طبيعي تالابي ميشود. از طرفي اين گونه نوسانات موجب مـيشـود تـا پهنـهبنـدي وتعيين حريم و حد بستر تالاب انزلي با مشكل مواجه شود.
- رشد بيرويه گياه آزولا
اين گياه آبزي با رشد بيش از اندازه، مانع انجام بسياري از فعاليتهاي انـسان و سـاير موجـودات ميشود.. آزولا علف هرز آبزي است كه در بسياري از آبگيرهاي شمال كشور وجـود دارد. رشـد بيش از اندازه اين علف هرز آبزي بر سطح آب در آبگيرهاي شمال كشور و به ويژه تالاب انزلـي، موجب تأثير نامطلوب بر كيفيت آب، كاهش تنوع موجودات جانوري و گياهي تـالاب و همچنـين ايجاد مشكل براي شاليكاران منطقه شده است.
علاوه بر اين، رشد انبوه اين علف هرز بر سطح آب، باعث جلوگيري از نفوذ نور به لايـههـاي زيرين سطح آب شده كه اين عمل، مانعي براي رشد گياهان غوطهور در تالاب انزلي و در نهايت،كاهش تنوع گياهي و جانوري وابسته به آن شده است. از طرف ديگر، به دليل رشد متـراكم ايـن گياه در سطح آب، تبادلات گازي بين سطح و لايههاي زيرين آب به حداقل رسـيده كـه همـين عمل، موجب كاهش شديد اكسيژن در لايههاي مختلف آب و در نهايت، مرگ و حذف بعـضي از موجودات درون تالاب انزلي شده است. علاوه بر موارد فوق، آزولا با ورود به شاليزارها، مـشكلات فراواني را در مراحل مختلف عمليات كاشت و داشت گياه برنج براي شاليكاران ايجاد كرده است.
رشد آزولا در شاليزارها سبب جلوگيري از رشد و خروج گياهچهها، خوابيـدن و شكـستن آنهـا و در نهايت، تأخير در زمان رسيدن برنج شده است.
با وجود گزارشهاي هشداردهنده كارشناسان سازمان محـيطزيـست از سـال 1367، آزولا در اكثر ماندابهاي شمال كشور، تالاب انزلي، درياچههاي نـواحي مركـزي و جنـوبي كـشور و در سطح رودخانهها و باتلاقها رها شد. امروزه آزولا به نحو خطرناكي بخش شرقي و سـياهكـشيم تالاب انزلي را پوشانده است. در اين مناطق به دليل ايجاد حالت بادپناهيِ حاصل از وجود گياهان حاشيهاي مانند ني و بعضاً كاهش سرعت آب، شرايط آبي، كاملاً براي رشد آزولا مساعد است.35 كنوانسيون رامسر، طي قطعنامه هايي، ورود گونههاي وحشي مهاجر را يكي از عمده تهديداتي اعلام كرده كه ميتواند با تغيير در ويژگيهاي بومشناختي تالابها، حيات اين زيستبومها را بـ اخطر نابودي مواجه كند. بنابراين از كشورها ميخواهد تا از وارد ساختن اين گونهها خودداري كنند و در صورت وارد ساختن آنها به تالابها با اتخاذ اقدامات و رويكردهاي مناسب، رشـد هرزگونـة آنها را كنترل كنند.
- ساخت جاده كنارگذر بندر انزلي
روند رشد و توسعه اقتصادي ـ اجتماعي در جهان، ايران و به ويژه استان گيلان كـه عرصـههـاي غني، از نظر بومشناختي دارد، منجر به تـداخل اعمـال خـاص توسـعهاي ماننـد جـاده سـازي بـاعرصههاي بكر و بي نظير زيستمحيطي ازجمله تالاب انزلي شده است.
جاده كنارگذر بندر انزلي كه از طالب آباد به بشمن امتداد دارد، 16 كيلومتر است و عرض ايـن جاده 11 متر است كه با حد حريم به 48 متر ميرسد كه طبق بررسيهـاي انجـام گرفتـه، محـل دقيق اجراي اين طرح، در داخل محدوده حفاظتي و گردشگري تالاب انزلي قرار دارد كه با توجه به شكنندگي زيستبوم تخريب يافتة اين ناحيه، اجراي پروژه به طور قطـع، خطـري جـدي بـراي تنوع زيستي تالاب محسوب ميشود؛ چرا كه اصرار براي احداث اين جاده، نابودي تالاب و مرگ گونههاي گياهي و جانوريِ وابسته به آن را نزديك ميكند، به نحوي كـه بـه عقيـده كارشناسـان، بيش از 500 هكتار از تالاب انزلي با احداث اين راه بلعيده ميشود و اين مسئله بـه مـرور زمـان باعث ميشود كه تالاب به بندر انزلي وصل شود و در نهايت به نابودي كامل تالاب منجـر شـود.
در توجيه پروژه مذكور به مزاياي كاستن بار ترافيكي در سطح شهر در هنگام ازدحـام جمعيـت و هجوم گردشگران به شهر در فصول گرم سال، ايجاد مسير انحرافي براي وسايل نقليـه موتـوري سنگين و كاستن بار آلودگي در شهر، توسعه عـرض شـهر و كـاهش برخـي مـشكلات در نظـام حمل ونقل و خدمات اداري اشاره شده است.
باوجود رأي هيئت پيگيريهاي مصوبات رياست جمهوري مبني بر احداث كنارگـذر انزلـي درمسير موردنظر سازمان حفاظت محيطزيست، مديران پروژه با اصرار فراوان قصد دارند مـسئولان را براي احداث مسير موردنظر خود راضي كنند. در صورت موافقـت مـسئولان بـا احـداث مـسير موردنظر پيمانكار، حدود 300 هكتار از تالاب بينالمللي انزلي نابود ميشود. با وجود اعـلام توقـف پروژه جاده كنارگذر بندر انزلي، روند ساخت اين جاده در سالهاي اخير، دنبال شده است. احـداث ميانگذر انزلي، علاوه بر اثرات آلودگي صوتي و هوا، خودپالايي تالاب را از بين ميبرد.
منابع
http://datazone.birdlife.org/site/factsheet/anzali-mordab-complex-iba-iran-islamic-republic-of
http://www.cilamag.ir/article_15766_f34c54e03d16d3de9a844b7fd9ead5cf.pdf
