مناطق حفاظت شده ایران برای لاک پشت ها

لاک پشت ها خزندگان خونسرد هستند و تخم می گذارند و حدود 200 میلیون سال است که وجود داشته اند. قدمت لاک پشت های دریایی به زمان دایناسورها برمی گردد و از آن زمان تاکنون تغییر چندانی نکرده اند که در واقع از لاک‌پشت‌های ساکن خشکی تکامل یافته‌اند. 250 گونه لاک پشت وجود دارد. آنها در خشکی و در آب شور و آب شیرین زندگی می کنند. هشت گونه در دریا زندگی می کنند. نرها را می توان با دم بلندتر از ماده ها تشخیص داد. برخی از آنها می توانند بیش از 100 سال عمر کنند.

لاک پشت ها دندان ندارند آنها با آرواره های شاخی که دارای لبه های برنده تیز و تقریباً چاقویی هستند، چیزهایی را می جوند و می گیرند. برخی از لاک پشت ها کاملاً گیاهخوار هستند. برخی دیگر کاملاً گوشتخوار هستند. بسیاری از آنها همه چیزخوار هستند و هر چه پیدا کنند می خورند.

پوسته لاک پشت از دو قسمت تشکیل شده است: 1) کاراپاس، قسمت فوقانی، قوسی. و 2) پلاسترون، قسمت پایین صاف. کاراپاس به ستون فقرات و دنده ها متصل می شود. پلاسترون به استخوان سینه جوش می خورد. در لاک‌پشت‌های سخت پوست، استخوان توسط سپری ساخته شده از مواد شاخ مانند پوشیده شده است. لاک‌پشت‌های پوست نرم دارای پوششی از پوست سخت روی پوسته استخوانی هستند. کاراپاس از دو لایه تشکیل شده است: یک هسته داخلی از صفحات استخوانی که با هم ادغام شده اند و یک لایه بیرونی از سپرهای ساخته شده از کراتین شاخ مانند به نام اسکات. شکل و الگوی ای اندام ها سرنخ مفیدی در شناسایی گونه های مختلف است. پوسته لاک پشت همراه با حیوان رشد می کند و بر خلاف پوست مارمولک ها و مارها به صورت دوره ای ریخته نمی شود.

ایران زیستگاه 10 گونه لاک پشت بومی است که پنج گونه آن لاک پشت های دریایی هستند و هر پنج گونه به دلیل فعالیت های انسانی، آلودگی نفتی و تخریب و توسعه سواحل در معرض خطر انقراض قرار دارند. قدمت این موجودات به زمان دایناسورها یعنی بیش از 200 میلیون سال پیش برمی گردد. بر اساس فهرست قرمز اتحادیه بین المللی حفاظت از طبیعت (IUCN) در کل جهان 360 مورد در اقیانوس ها تا بیابان ها شناسایی شده است که از این تعداد 187 مورد در معرض خطر انقراض و 127 مورد به شدت در معرض خطر انقراض قرار دارند. پیش بینی می شود که بسیاری از این گونه ها در قرن آینده منقرض شوند.

لاک پشت ها مانند بسیاری از گونه های جانوری برای محیط زیست و اکوسیستم ارزشمند هستند، اما با خطرات و تهدیدات مختلفی از جمله تغییرات آب و هوایی، تخریب زیستگاه و آلودگی و همچنین خطرات حین ماهیگیری و تجارت غیرقانونی روبرو هستند. بنابراین، برای افزایش آگاهی در بین انسان ها برای کمک به زنده ماندن و رشد لاک پشت ها در زیستگاه طبیعی خود، هر ساله روز جهانی لاک پشت جشن گرفته می شود.

23 می از سال 2000 به عنوان روز جهانی لاک پشت توسط سازمان نجات لاک پشت آمریکایی نامگذاری شده است تا توجه و افزایش دانش و احترام به لاک پشت ها را جلب کند و مردم را به اقدامات انسانی برای کمک به زنده ماندن و رشد آنها تشویق کند.

روز جهانی لاک پشت در سراسر جهان به روش های مختلفی جشن گرفته می شود، از لباس پوشیدن به صورت لاک پشت یا پوشیدن لباس های تابستانی سبز گرفته تا نجات لاک پشت های گرفتار شده در بزرگراه ها و فعالیت های تحقیقاتی. طرح‌های درس روز لاک‌پشت و پروژه‌های کاردستی آموزشی در مورد لاک‌پشت‌ها را در کلاس‌های درس مدیریت می‌کنند.

لاک پشت های در حال انقراض ایران

به طور کلی 10 گونه لاک پشت در ایران وجود دارد که پنج گونه آن لاک پشت های خشکی زی (لاک پشت های غیر دریایی) و پنج گونه دیگر لاک پشت های دریایی محسوب می شوند.

لاک‌پشت برکه‌ای اروپایی، لاک‌پشت خزری و لاک‌پشت نرم فرات سه گونه از لاک‌پشت‌های برکه‌ای هستند. در حالی که دو گونه لاک پشت مهمیزدار و لاک پشت افغانی خشکی هستند.

لاک پشت نرم غلاف فرات با نام علمی Refetus euphraticus تنها لاک پشت نرم در ایران است.

لاک پشت های پوزه عقابی

جزایر شیدوار، نخیلو، کیش و قشم در خلیج فارس چهار مکان حفاظت شده برای لاک پشت های دریایی پوزه عقابی در ایران هستند.

لاک پشت دریایی پوزه عقابی (Eretmochelys imbricata) یک خزنده دریایی است که هر ساله از اقیانوس هند در فاصله فوریه تا ژوئن وارد آب های خلیج فارس می شود تا در شیب دراز تخم گذاری کند و در اوایل اردیبهشت از تخم خارج می شود. این حیوان کمیاب با دهان منقار مانندش (که نام رایجش از آن گرفته شده است) که به بیرون کشیدن اسفنج های دریایی، غذای اصلی آن، از انحنای مرجان ها کمک می کند، به راحتی از سایر لاک پشت های دریایی متمایز می شود. اتحادیه بین المللی حفاظت از طبیعت، نوک عقابی را در زمره در معرض خطر انقراض طبقه بندی می کند.

حفاظت از لاک پشت های دریایی در استان بوشهر

بسیاری از سواحل جزایر کوچک دورافتاده و استان بوشهر در شمال خلیج فارس به عنوان مکان‌های اصلی لانه‌سازی لاک‌پشت‌های دریایی شناخته می‌شوند که توسط اداره محیط‌زیست ایران DOE به عنوان مناطق حفاظت‌شده طبقه‌بندی می‌شوند.

آب‌های ساحلی استان بوشهر از زیستگاه‌های دریایی متنوعی مانند توده‌های حرا در دلتای رودخانه موند، جوامع صخره‌ای خلیج نایبند، علف‌زارهای دریایی و جلبک‌های دریایی و بسیاری از جزایر دورافتاده میزبان پرندگان لانه‌ساز و لاک‌پشت‌های دریایی است. از این رو برخی از بزرگترین مناطق حفاظت شده دریایی ایران در امتداد سواحل استان بوشهر قرار دارند که از جمله آنها می توان به پارک ملی دریایی نایبند، پارک ملی دیر نخیلو، پناهگاه حیات وحش خارک و بنای طبیعی ملی خارک اشاره کرد.

بسیاری از سواحل شنی این مناطق حفاظت شده به عنوان محل لانه سازی لاک پشت های دریایی، عمدتاً لاک پشت های پوزه عقابی شناخته می شوند، اما تعداد کمی از لاک پشت های سبز در این سواحل، به ویژه در جزیره خارک، لانه می کنند. علاوه بر این، در مارس 2013، یک لاک پشت ریدلی زیتونی برای لانه سازی در ساحل پارک ملی دریایی نایبند ظاهر شد که اولین رکورد لانه سازی زیتون ریدلی در خلیج فارس است.

تهدید اصلی برای لانه سازی لاک پشت های دریایی در این منطقه، تخریب زیستگاه به دلیل فعالیت ها و توسعه انسانی (مانند ماهیگیری، کمپینگ، ساخت اسکله) است. از این رو برنامه پهنه بندی تهیه و به سازمان محیط زیست ایران تحویل داده شد تا در مدیریت سواحل مورد توجه قرار گیرد. این تیم همچنین به جوامع محلی آموزش داد تا مکان های جوجه کشی را برای زمین های لانه سازی در سرزمین اصلی که توسط شکار تخم ها تهدید شده بود ایجاد کنند. برخی از برنامه های آموزشی نیز برای دانش آموزان محلی برگزار شد که هدف آن معرفی نسل های بعدی با دنیای شگفت انگیز لاک پشت های دریایی و نقش حیاتی آن خزندگان شگفت انگیز دریایی در محیط های دریایی بود.

حفاظت از لاک پشت ها در جزیره قشم

همانطور که گفته شد لاک پشت پوزه عقابی (Eretmochelys imbricata) یک لاک پشت دریایی در معرض خطر انقراض است. دو زیرگونه اقیانوس اطلس و اقیانوس آرام که زیرگونه اقیانوس آرام در خلیج فارس زندگی می کند و برای تخم گذاری به جزایر آن و بیشتر به قشم می آید. قشم جزیره ای است در تنگه هرمز در سواحل جنوبی ایران و شرق خلیج فارس. تنگه خوران سرزمین اصلی ایران را از قشم جدا می کند. این جزیره بزرگترین جزیره خلیج فارس است. جزیره قشم نیز یک منطقه آزاد تجاری است که این جزیره را به یک منطقه اقتصادی مهم تبدیل کرده است.

روستای شیب دراز و محل لانه سازی لاک پشت ها

روستای شیبدراز در بخش جنوبی جزیره قشم واقع شده است. روستای شیب دار هر ساله از هفته ی دوم اسفند ماه تا هفته ی دوم اردیبهشت ماه منتظر مهاجرت لاک پشت های پوزه عقابی برای تخم گذاری می باشد و آنها مساحتی حدود هزار کیلومتر را از آن طرف اقیانوس طی می کنند تا به خاک ماسه ای روستای شیب دراز برسند و در آنجا تخم گذاری کنند.

روش‌های نظارت بر لاک‌پشت‌ها در سال‌های مختلف در این روستا، اتفاق افتاده و آنها افتخار می کنند که به 67300 بچه لاک پشت کمک کردند تا از تخم بیرون بیایند و به دریا بروند که با همه تهدیدهایی که جانشان را تهدید می کند، چند هزار نفر از آنها دوباره به عنوان مادر به شیب دراز برمی گردند تا تخم بگذارند، اما اتفاق بزرگ این است که با این که پروژه به پایان رسیده است اما به تازگی در قلب جامعه آغاز شده است و با اگاه سازی مردم محلی این محافظت ادامه خواهد داشت.